نهنگ یا وال بزرگترین پستاندار کره زمین

نهنگ‌ها پستانداران دریایی (متعلق به راسته آب‌بازسانان) شگفت‌انگیزی هستند که از نظر کالبدشناسی ویژگی‌های مشترک با سایر پستانداران دارند، اما برای زندگی تمام‌وقت در آب سازگار شده‌اند. آن‌ها دارای قلب چهارحجره‌ای، عضلات غنی از میوگلوبین برای ذخیره اکسیژن، و توانایی شیرجه‌های طولانی هستند. طول عمرشان بسته به گونه بین ۲۴ تا بیش از ۱۰۰ سال متغیر است.

زندگی نهنگ‌ها ترکیبی از مهاجرت‌های طولانی، تغذیه در آب‌های غنی، زادآوری در مناطق گرم، ارتباطات صوتی پیچیده و نقش کلیدی در سلامت اکوسیستم‌های دریایی است. آنها نه‌تنها شکارچی یا فیلترکنندۀ پلانکتون‌اند، بلکه «مهندسان اقیانوس» محسوب می‌شوند.

دسته‌بندی کلی

نهنگ‌ها به دو شاخه اصلی تقسیم می‌شوند: نهنگ‌های بی‌دندان (Mysticeti) و نهنگ‌های دندان‌دار (Odontoceti). هر کدام شامل خانواده‌ها و گونه‌های متعددی هستند؛ از نهنگ آبی غول‌پیکر تا نهنگ قاتل شکارچی. در مجموع حدود ۸۶ گونۀ شناخته‌شده از نهنگ‌ها، دلفین‌ها و پورپویزها وجود دارد که ۱۴ گونۀ آن‌ها نهنگ‌های بالنی (بی‌دندان) هستند.

نهنگ‌های بی‌دندان

نهنگ‌های بی‌دندان به جای دندان، صفحات بالنی دارند که مانند صافی عمل می‌کند و موجودات ریز مانند کریل و پلانکتون را از آب جدا می‌کند. خانواده‌ها و گونه‌های مهم آنها عبارتند از:

• بزرگ‌باله‌ایان یا شیارنهنگان و رورکوال‌ها (نام علمی: Balaenopteridae) : نهنگ آبی، نهنگ باله‌ای، نهنگ گوژپشت، نهنگ مینک، نهنگ سئی، نهنگ براید.
• نهنگان شکار (نام علمی:Balaenidae): نهنگ راست شمالی، نهنگ کمان‌دار.
• خاکستری‌نهنگان (نام علمی: Eschrichtiidae): نهنگ خاکستری.
• نهنگ‌ددان (نام علمی: Cetotheriidae): نهنگ راست کوتوله.

اندازه: از نهنگ راست کوتوله (۶ متر، ۳ تن) تا نهنگ آبی (۳۱ متر، ۱۹۰ تن).

نهنگ‌های دندان‌دار

نهنگ‌های دندان‌دار، دارای دندان‌های مخروطی، شکارچی فعال، و توانایی استفاده از پژواک‌سنجی (اکولاکیشن). خانواده‌ها و گونه‌های مهم آنها عبارتند از:

• شاه‌نهنگیان (نام علمی: Physeteridae): نهنگ اسپرم.
• کوچک‌عنبریان (نام علمی: Kogiidae): نهنگ اسپرم کوتوله و پیگمی.
• نهنگ‌منقاریان یا نهنگان نوکدار (نام علمی: Ziphiidae): نهنگ‌های منقاری (بیش از ۲۰ گونه).
• تک‌دندانان (نام علمی: Monodontidae): بلوگا و ناروال.
• دلفینیان یا دلفین‌های اقیانوسی (نام علمی: Delphinidae): دلفین‌ها و اورکا (نهنگ قاتل).
• پورپویزها (نام علمی: Phocoenidae): پورپویزها.

اندازه: از دلفین‌های کوچک (۲ متر) تا نهنگ اسپرم (۱۸ متر، ۵۰ تن).

کالبدشناسی

اسکلت

نهنگ‌ها، پستانداران دریایی هستند و اسکلت آنها ویژگی‌های منحصر به فردی دارد که به زندگی در آب سازگار شده است. اسکلت نهنگ‌ها اغلب بسیار بزرگ، سبک‌وزن (به دلیل داشتن استخوان‌های اسفنجی و پر از روغن، تا شناوری را افزایش دهند) و انعطاف‌پذیر است. ستون فقرات نهنگ‌ها عمدتاً حرکت عمودی دارد، برخلاف ماهی‌ها که دمشان افقی حرکت می‌کند. در این پستانداران، دنده‌ها به‌طور کامل به مهره‌ها متصل نیستند؛ تنها اولین جفت به جناغ وصل می‌شود.

اسکلت نهنگ‌ها از جنس استخوان است و ساختاری شبیه به پستانداران خشکی دارد، اما با تغییراتی برای شنا و زندگی در دریا.

عکس: بزرگ‌ترین اسکلت متعلق به نهنگ آبی است که می‌تواند تا ۳۰ متر طول و چندین تن وزن داشته باشد. اسکلت این نهنگ‌ها اغلب در موزه‌ها نگهداری می‌شود.

جمجمه و آرواره‌ها

جمجمه نهنگ‌ها بزرگ و کشیده و آیرودینامیک است تا فضای کافی برای مغز و سیستم صوتی/ECHOLOCATION فراهم کند و سوراخ‌های تنفسی در بالای سر قرار دارند تا تنفس در سطح آب آسان شود. در نهنگ‌های دندان‌دار (مانند قاتل یا نهنگ اسپرم)، آرواره‌ها بلند و مجهز به دندان‌های مخروطی شکل هستند. در نهنگ‌های بزرگ‌باله‌ایان (مثل نهنگ آبی)، به جای دندان، صفحه‌های بالین (Baleen) وجود دارد که برای فیلتر کردن پلانکتون از آب استفاده می‌شود.

ستون فقرات

تعداد مهره‌ها بسته به گونه نهنگ متفاوت است (به‌طور مثال نهنگ آبی حدود ۶۰ مهره دارد). مهره‌های گردنی در بسیاری از نهنگ‌ها کوتاه یا حتی جوش‌خورده است، که باعث محدودیت حرکت گردن می‌شود اما به پایداری در شنا کمک می‌کند. مهره‌ها بزرگ و مقاوم‌اند و حرکت عمودی دم (فلوک) را ممکن می‌سازند؛ این حرکت اصلی‌ترین نیروی پیشران نهنگ است.

دنده‌ها و جناغ سینه

دنده‌ها در نهنگ‌ها، بلند و منحنی شکل هستند. آنها دارای قفسه سینه بزرگ (تا فشار آب در عمق را تحمل کند) و انعطاف‌پذیر (می‌تواند در فشارهای شدید شیرجه خم شود بدون اینکه بشکند؛ این ویژگی برای بقا در اعماق ضروری است) هستند. جناغ سینه در آنها معمولاً کوچک و ساده است.

باله‌ها و اندام‌های حرکتی

باله‌های جلویی در نهنگ‌ها، ساختمانی شبیه به دست‌های پستانداران خشکی دارند و شامل استخوان‌های بازو، ساعد و پنجه هستند. باله پشتی و باله دم  در آنها فاقد استخوان هستند و از بافت فیبری و غضروف ساخته شده‌اند. آنها دارای لگن خاصره  بسیار کوچک و تحلیل‌رفته‌ (وستیجیال) هستند و اثری از اندام عقبی در آنها وجود ندارد.

وجود استخوان‌های لگنی کوچک نشان‌دهندهٔ ارتباط نهنگ‌ها با پستانداران خشکی‌زی مانند اسب‌آبی‌هاست.

قلب

قلب نهنگ، به عنوان یکی از بزرگترین و قویترین قلب‌ها در میان تمام موجودات زنده، عملکردی شگفت‌انگیز دارد که به این جانور غول‌پیکر اجازه می‌دهد در اعماق اقیانوس‌ها زندگی کند. وزن آن حدود ۱۸۰ تا ۴۰۰ کیلوگرم بوده و با هر ضربان می‌تواند نزدیک به ۶۰ لیتر خون پمپ کند.

قلب یک نهنگ آبی (بزرگترین گونه نهنگ) می‌تواند به اندازه یک خودروی کوچک (حدود ۱.۵ متر طول و ۱ متر عرض) باشد. در مقایسه، قلب انسان تنها حدود ۰٫۳ کیلوگرم وزن دارد.

قلب نهنگ، مانند دیگر پستانداران، چهارحجره (دو دهلیز و دو بطن) دارند که در بخش جلویی قفسه سینه قرار گرفته است.. دیوارهٔ بطن‌ها بسیار ضخیم است تا بتواند خون را با فشار بالا به تمام بدن پمپاژ کند. شریان اصلی خروجی  (آئورت) از قلب آنها، آنقدر بزرگ است که یک انسان می‌تواند به راحتی از داخل آن عبور کند!

ضربان قلب نهنگ آبی بسیار آهسته است: در حالت غوطه‌ور شدن به ۴ تا ۸ ضربه در دقیقه می‌رسد، ولی هنگام شنا در سطح آب ممکن است به ۲۵–۳۷ ضربه برسد. این کندی ضربان به ذخیره انرژی و تحمل فشار آب در عمق کمک می‌کند. در نهنگ آبی حجم خونی که در هر تپش پمپاژ می‌کند بسیار زیاد است (حدود ۲۰۰ لیتر در هر ضربه).

قلب نهنگ دارای شبکة شگفت‌انگیزی از رگ‌های خونی است که به آن اجازه می‌دهد اکسیژن را به طور مؤثر در بدن ذخیره و توزیع کند. هنگام غواصی در عمق، جریان خون به اندام‌های غیرضروری کاهش می‌یابد و بیشتر به سمت مغز و قلب هدایت می‌شود (برادی‌کاردیا).

صدای ضربان قلب نهنگ آبی می‌تواند از فاصله چند کیلومتری در زیر آب شنیده شود و هر ضربان آن حجم بسیار زیادی خون را در بدن 30 متری‌اش پمپاژ می‌کند.

دستگاه تنفسی

نهنگ‌ها پستاندارانی هستند که مانند انسان ریه دارند و برای تنفس به سطح آب می‌آیند. آن‌ها نمی‌توانند از آب اکسیژن بگیرند (برخلاف ماهی‌ها که آبشش دارند)، بنابراین دستگاه تنفسی‌شان کاملاً برای زندگی در آب سازگار شده است. نهنگ‌ها به جای بینی، روی سر خود یک یا دو سوراخ (نهنگ‌های بی‌دندان دو سوراخ و نهنگ‌های دندان‌دار یک سوراخ) تنفسی دارند که هنگام شنا در سطح آب باز می‌شود تا عمل دم و بازدم انجام شود. این سوراخ‌ها توسط عضلات قوی بسته می‌مانند تا از ورود آب به مجاری تنفسی جلوگیری شود. مجاری تنفسی در آنها کوتاه و مستقیم است تا تبادل هوا به‌سرعت انجام شود. شش‌های نسبت به بدنشان، بزرگ و کارآمد هستند و امکان جذب اکسیژن زیاد در هر دم را فراهم می‌کنند. 

نهنگ‌ها باید به صورت دوره‌ای به سطح آب بیایند تا نفس بکشند. در هر تنفس، حدود ۸۰–۹۰٪ هوای شش‌ها تخلیه و جایگزین می‌شود (در انسان این رقم حدود ۱۵٪ است). آنها می‌توانند در یک دم، مقدار زیادی اکسیژن ذخیره کنند و دی‌اکسید کربن را به‌طور مؤثر دفع نمایند.

وقتی نهنگ هوای گرم بازدم می‌کند، این هوا با بخار آب محیط سرد ترکیب شده و به شکل فواره یا ابری مرئی دیده می‌شود. این پدیده "Blow" نام دارد و در گونه‌های مختلف شکل‌های متفاوتی دارد.

نهنگ اسپرم، می‌تواند نفس خود را به‌طور معمول حدود ۶۰ تا ۹۰ دقیقه نگه دارد و در این مدت به عمق بیش از ۱۰۰۰ متر شیرجه بزند. رکوردهایی تا حدود ۱۱۷ دقیقه نیز ثبت شده‌اند.

عضلات و خون

عضلات نهنگ‌ها سرشار از میوگلوبین (در نهنگ‌ها غلظت میوگلوبین چندین برابر انسان است، به همین دلیل می‌توانند مدت طولانی زیر آب بمانند.) هستند که اکسیژن ذخیره می‌کند و امکان شیرجه‌های طولانی (تا عمق بیش از ۲ کیلومتر) را فراهم می‌سازد. بدن آن‌ها تحمل بالایی در برابر دی‌اکسیدکربن دارد و می‌تواند در سطح آب سریعاً اکسیژن تازه جایگزین کند. به دلیل تراکم بالای میوگلوبین، عضلات نهنگ‌ها تیره‌تر از سایر پستانداران (در انسان، قرمز) هستند. هنگام شیرجه، عضلات آنها می‌توانند بدون اکسیژن کار کنند و اسید لاکتیک بیشتری را تحمل کنند.

نهنگ‌ها برای زندگی در محیط‌های دریایی و شیرجه‌های طولانی، سازگاری‌های ویژه‌ای در عضلات و خون خود دارند. این ویژگی‌ها به آن‌ها امکان می‌دهد اکسیژن را ذخیره کرده و در اعماق زیاد بدون آسیب زنده بمانند.

نهنگ‌ها دارای سیستم عضلانی بسیار قوی و ویژه‌ای هستند که به آن‌ها امکان شنا، شیرجه‌های عمیق و حرکت در آب را می‌دهد. برخی ویژگی‌های عضلات نهنگ عبارتند از:

• ماهیچه‌های قوی پشت و دم: ماهیچه‌های بزرگ و قدرتمند در امتداد ستون فقرات و پایه‌ی دم به نهنگ کمک می‌کنند تا با حرکات عمودی دم خود به جلو حرکت کند.
• ماهیچه‌های مربوط به شناوری و شیرجه: نهنگ‌ها برای شیرجه به اعماق اقیانوس (گاهی بیش از ۲۰۰۰ متر) نیاز به عضلاتی دارند که بتوانند در برابر فشار زیاد آب مقاومت کنند.
• ماهیچه‌های مخصوص تغذیه: نهنگ‌های بالنی (مانند نهنگ آبی) دارای ماهیچه‌های گلو و زبان بسیار بزرگ و قوی هستند که به آن‌ها اجازه می‌دهد حجم عظیمی از آب و غذای خود (مثل کریل یا ماهی‌های کوچک) را یکباره ببلعند.
• مقاومت در برابر خستگی: عضلات نهنگ‌ها دارای مقادیر زیادی میوگلوبین (پروتئین ذخیره‌کننده‌ی اکسیژن) است که به آن‌ها کمک می‌کند مدت طولانی بدون تنفس زیر آب بمانند.

اهمیت زیستی

این سازگاری‌ها به نهنگ‌ها امکان می‌دهد:

• در اعماق زیاد شکار کنند (مثل نهنگ اسپرم که ماهی مرکب غول‌پیکر را شکار می‌کند).
• مسیرهای طولانی مهاجرتی را بدون خستگی شدید طی کنند.
• در اکوسیستم دریایی نقش شکارچیان یا فیلترکننده‌های اصلی را ایفا کنند.

دستگاه تولیدمثل نهنگ نر

نهنگ‌ها مانند سایر پستانداران دارای تولیدمثل جنسی با لقاح داخلی هستند. دستگاه تولیدمثل نهنگ نر، مانند دیگر پستانداران، از تعدادی اندام تخصصی‌شده تشکیل شده که وظیفه تولید، ذخیره و انتقال اسپرم را بر عهده دارند. ساختار این دستگاه با توجه به زندگی آبزی نهنگ‌ها و نیاز به تولیدمثل در محیط دریایی تطبیق یافته و ویژگی‌های خاصی دارد. بخش‌های اصلی دستگاه تولیدمثل نهنگ نر عبارتند از:

بیضه‌ها

بیضه‌های نهنگ در داخل بدن و نزدیک کلیه‌ها قرار دارند (برخلاف بسیاری از پستانداران خشکی‌زی که بیضه‌ها در کیسه بیضه خارج از بدن قرار می‌گیرند). این قرارگیری داخلی به حفظ دمای مناسب و کاهش اتلاف حرارت در آب‌های سرد کمک می‌کند.

بیضه‌ها در نهنگ‌ها نسبت به اندازه بدنشان بسیار بزرگ هستند. برای مثال، در نهنگ قاتل، وزن بیضه‌ها می‌تواند تا ۲ درصد از وزن کل بدن برسد که نشان‌دهنده اهمیت رقابت اسپرمی در تولیدمثل است.

در نهنگ اسپرم وزن هر بیضه می‌تواند بیش از ۵۰ کیلوگرم باشد.

آلت تناسلی

آلت نهنگ نر به صورت یک ساختار استوانه‌ای و بلند است که در حالت عادی درون یک غلاف محافظ (Penile Sheath) در زیر بدن پنهان می‌شود. این سازگاری باعث کاهش مقاومت بدن در آب و شناوری بهتر می‌شود. هنگام برانگیختگی جنسی، آلت از غلاف خارج شده و برای انتقال اسپرم به بدن نهنگ ماده مورد استفاده قرار می‌گیرد. جنس آلت از بافت فیبرو الاستیک (کاورنوس) است (برخلاف انسان که با جریان خون سفت می‌شود، در نهنگ‌ها بیشتر با خاصیت کشسانی بافت عمل می‌کند) و برخلاف برخی پستانداران، استخوان جنسی (Baculum) ندارد.

بزرگ‌ترین آلت تناسلی در میان جانوران متعلق به نهنگ آبی است؛ طول آن معمولاً بین ۲.۴ تا ۳ متر (۸ تا ۱۰ فوت) گزارش شده و قطر آن حدود ۳۰ تا ۳۶ سانتی‌متر است

جفت‌گیری در آب انجام می‌شود و اسپرم باید در شرایط شور و پرتحرک آب دریا زنده بماند.
رفتارهای تولیدمثلی مرتبط:
نهنگ‌های نر برای جذب ماده‌ها از آوازهای پیچیده (مانند نهنگ گوژپشت) یا نمایش‌های فیزیکی استفاده می‌کنند.
در برخی گونه‌ها مانند نهنگ قاتل، نرها تا پایان عمر با مادر خود می‌مانند و در انتخاب جفت توسط ماده‌ها نقش دارند.

دستگاه تولیدمثل نهنگ ماده

نهنگ‌ها پستانداران دریایی هستند و دستگاه تولیدمثل آنها شباهت‌های زیادی به دیگر پستانداران دارد، اما با سازگاری‌های خاص ویژگی‌های منحصر بفرد برای زندگی در آب. اجزای اصلی دستگاه تولیدمثل ماده شامل:

تخمدان‌ها

نهنگ ماده دو تخمدان دارد که مسئول تولید تخمک‌ها و ترشح هورمون‌های جنسی (استروژن و پروژسترون) هستند. اما معمولاً تنها یکی از تخمدان‌ها فعال است (غالباً تخمدان چپ). در برخی گونه‌ها، تخمدان‌ها بزرگ‌تر از پستانداران خشکی‌زی هستند تا توانایی تولید تخمک در دوره‌های طولانی زندگی حفظ شود.

رحم

رحم نهنگ دو شاخه (Bicornuate) است، یعنی دو بخش مجزا دارد که برای چندقلوزایی مناسب است، اما معمولاً نهنگ‌ها یک قلو به دنیا می‌آورند. جنین در رحم رشد می‌کند و از طریق جفت تغذیه می‌شود. دیوارهٔ رحم قابلیت کشش زیادی دارد تا بتواند نوزادان بزرگ (گاهی چندین تن وزن) را در خود نگه دارد.

واژن

واژن نهنگ‌ها ساختاری پیچیده با چین‌ها، کیسه‌های کور و مسیرهای غیرمستقیم است. این ویژگی‌ها احتمالاً برای کنترل ورود اسپرم، جلوگیری از ورود آب دریا (چین‌ها احتمالاً مانع ورود آب شور می‌شوند و از دستگاه تناسلی محافظت می‌کنند) و ایجاد انتخاب جنسی توسط ماده تکامل یافته‌اند. مطالعه روی ۲۰ گونه نشان داده است که طول و تعداد چین‌های واژن به طور قابل توجهی متفاوت است. این تنوع در میان پستانداران بی‌نظیر است و نشان‌دهنده فشارهای انتخابی خاص در محیط دریایی است.

ساختار پیچیده واژن می‌تواند به ماده‌ها امکان دهد اسپرم نرهای خاص را ترجیح دهند. 

فرج (Vulva):

بخش خارجی دستگاه تناسلی که در شکاف ادراری-تناسلی قرار دارد.
ویژگی‌های تولیدمثلی نهنگ ماده:
بلوغ جنسی:
سن بلوغ در گونه‌های مختلف نهنگ متفاوت است (معمولاً بین ۵ تا ۱۵ سال).
فصل تولیدمثل:
بیشتر نهنگ‌ها در فصل‌های خاصی جفت‌گیری می‌کنند (اغلب در آب‌های گرم‌تر).
دوره بارداری:
بین ۹ تا ۱۸ ماه بسته به گونه متفاوت است (مثلاً نهنگ آبی حدود ۱۱ ماه، نهنگ قاتل حدود ۱۷ ماه).
تولد:
نهنگ‌ها معمولاً یک فرزند به دنیا می‌آورند.
نوزاد ابتدا از دم خارج می‌شود تا خطر غرق شدن کاهش یابد.
مادر بلافاصله نوزاد را به سطح آب می‌رساند تا تنفس کند.
شیردهی:
غدد پستانی در شکم مادر قرار دارند و نوزاد با دهان قوی خود پستان را محکم می‌گیرد.
شیر نهنگ بسیار مغذی و پرچرب است (تا ۵۰% چربی در برخی گونه‌ها).
تفاوت با دیگر پستانداران دریایی:
دستگاه تناسلی نهنگ ماده کاملاً داخلی و درون یک شکاف محافظت‌شده قرار دارد تا در شنا کردن اختلال ایجاد نکند و از ورود آب جلوگیری شود.
برخی گونه‌ها مانند نهنگ قاتل یائسگی را تجربه می‌کنند (مانند انسان) و پس از آن سال‌ها به عنوان رهبر گروه نقش ایفا می‌کنند.

تولیدمثل و چرخه زندگی

نهنگ‌ها چرخه زندگی پیچیده‌ای دارند که شامل جفت‌گیری، بارداری طولانی، تولد نوزاد بزرگ، شیردهی با شیر پرچرب، رشد سریع، بلوغ جنسی، و نهایتاً پیری و مرگ است. بسته به گونه، بارداری بین ۱۰ تا ۱۸ ماه طول می‌کشد و نوزادان معمولاً هر ۲ تا ۳ سال به دنیا می‌آیند، بنابراین جمعیت آنها به کندی افزایش می‌یابد. چرخه زندگی آنها شامل مراحل زیر است:

جفت‌گیری و تولیدمثل

نهنگ‌ها معمولاً در فصل‌های خاصی جفت‌گیری می‌کنند که بسته به گونه و منطقه جغرافیایی متفاوت است. نهنگ‌های نر برای جلب توجه ماده‌ها، رفتارهای نمایشی مانند پریدن از آب، آواز خواندن (مخصوصاً نهنگ‌های نر باله‌دار یا گوژپشت) و رقابت با سایر نرها نشان می‌دهند. لقاح داخلی انجام می‌شود؛ آلت تناسلی نر در حالت عادی داخل بدن است و هنگام جفت‌گیری بیرون می‌آید. دوره بارداری در نهنگ‌ها طولانی است و بین ۱۰ تا ۱۶ ماه (بسته به گونه) متغیر است. برای مثال:

• نهنگ‌های بالنی (مثل آبی و گوژپشت): ۱۱–۱۲ ماه.
• نهنگ اسپرم: حدود ۱۵–۱۶ ماه.
• نهنگ قاتل: ۱۶–۱۷ ماه.

تولد و نوزاد

نهنگ‌ها معمولاً تک‌قلوزا هستند و نوزادان خود را در آب به دنیا می‌آورند. نوزاد نهنگ (کالْف)، از ابتدا توانایی شنا کردن دارد و برای تنفس باید به سطح آب بیاید. نوزادان هنگام تولد اندازه بزرگی دارند؛ برای مثال:

• نهنگ آبی: حدود ۷ متر و ۲٫۵ تن وزن
  
• نهنگ گوژپشت: حدود ۴٫۵ متر و ۲ تن وزن

نوزادان به‌سرعت رشد می‌کنند و از شیر غنی مادر خود تغذیه می‌کنند. شیر نهنگ‌ها بسیار مقوی و پرچرب است (حدود ۳۰-۵۰% چربی).

مراقبت از نوزاد و شیردهی

مادر و دیگر اعضای گاه (به‌ویژه در نهنگ‌های قاتل) از نوزاد محافظت می‌کنند. دوره شیردهی بسته به گونه متفاوت است (نهنگ‌های بالنی: ۶–۷ ماه، نهنگ‌های دندان‌دار (مثل اسپرم): بیش از یک سال؛ گاهی تا ۲ سال). نهنگ‌های جوان پس از شير (از شیر گرفتن) به تدریج شروع به خوردن غذاهای جامد (مانند ماهی، کریل یا پلانکتون) می‌کنند. نوزادان روزانه ده‌ها کیلوگرم وزن اضافه می‌کنند؛ در پایان شیردهی به ۷۰٪ اندازهٔ نهایی خود می‌رسند.

بلوغ و رشد

سن بلوغ در نهنگ‌ها معمولاً بین ۵ تا ۱۰ سال است (بسته به گونه). آنها پس از بلوغ می‌توانند جفت‌گیری کنند. طول عمر نهنگ‌ها بسیار متنوع است:

• نهنگ‌های کوچک (مانند دلفین‌ها): ۲۰-۳۰ سال
• نهنگ‌های قاتل: ۵۰-۸۰ سال (مادهها حتی تا ۱۰۰ سال)
• نهنگ‌های سرکمانی: تا ۲۰۰ سال

مهاجرت‌های فصلی

بسیاری از نهنگ‌ها (مانند نهنگ گوژپشت) برای جفت‌گیری و زایمان به آبهای گرمتر مهاجرت می‌کنند و سپس برای تغذیه به آبهای سرد بازمی‌گردند.

ماده‌های اورکا پس از یائسگی همچنان نقش رهبری گروه را ایفا می‌کنند؛ یکی از معدود جانورانی که «یائسگی» دارند.

رفتارهای اصلی مرتبط با تولیدمثل

رفتارهای تولیدمثلی نهنگ‌ها شامل نمایش‌های بدنی، آوازهای پیچیده، رقابت نرها، جفت‌گیری چندگانه و انتخاب جنسی توسط ماده‌ها است. این رفتارها بسته به گونه متفاوت‌اند و نقش مهمی در موفقیت تولیدمثل و حفظ جمعیت دارند.

• نمایش‌های بدنی: نرها با پرش‌های نمایشی (breaching)، ضربه با دم یا باله‌ها و حتی برخورد مستقیم با رقیب، قدرت و توانایی خود را نشان می‌دهند.
• آوازها و سیگنال‌های صوتی: به‌ویژه در نهنگ گوژپشت، نرها آوازهای طولانی و پیچیده می‌خوانند که می‌تواند کیلومترها در آب شنیده شود. این آوازها برای جذب ماده و نشان دادن شایستگی نرهاست.
• رقابت نرها: در بسیاری از گونه‌ها، نرها برای دسترسی به ماده‌ها رقابت می‌کنند؛ گاهی با برخورد فیزیکی یا نمایش قدرت. در نهنگ‌های شکار، ماده‌ها با چند نر جفت‌گیری می‌کنند و رقابت اسپرم شکل می‌گیرد؛ همین باعث بزرگ بودن بیضه‌ها در این گونه‌ها شده است.
• جفت‌گیری چندگانه: در برخی گونه‌ها، هم نرها و هم ماده‌ها با چند شریک جفت‌گیری می‌کنند. این رفتار باعث افزایش تنوع ژنتیکی و رقابت اسپرم می‌شود.
• انتخاب جنسی توسط ماده‌ها: ماده‌ها می‌توانند با رفتار یا ساختار دستگاه تناسلی پیچیده، اسپرم نرهای خاص را ترجیح دهند. این انتخاب پنهان، نقش مهمی در تکامل رفتارهای نرها دارد.

هوش

نهنگ‌ها دارای هوش پیچیده، ارتباطات پیشرفته، ساختارهای اجتماعی غنی و توانایی‌های شناختی قابل مقایسه با نخستی‌ها هستند. برخی گونه‌ها، به‌ویژه نهنگ‌های دندان‌دار مانند دلفین‌ها و نهنگ قاتل، از باهوش‌ترین حیوانات کره زمین هستند و حتی تعداد نورون‌های قشری بیشتری از انسان دارند.

گونه های نهنگ

• نهنگ عنبر
• نهنگ سفید
• نهنگ علف خوار
• نهنگ آبی

نهنگ عنبر

نَهَنگ عَنبَر بزرگ‌ترین نهنگ دندان‌دار می‌باشد.
نهنگ های عنبر ( نام علمی : Physeter catodon) در تمام اقیانوس‌ها زندگی می‌کنند. حداکثر طول نرها ۱۸ متر (۶۰ پا) و ماده‌ها ۱۲ متر (۴۰ پا) است. غالباً رنگ آنها سیاه مایل به قهوه‌ای یا خاکستری تیره می‌باشد. سر بزرگ نهنگ عنبر، تقریباً ۳/۱ طول بدن را تشکیل می‌دهد در سر نهنگ عنبر، ماده روغنی اسپرماستی (Spermaceti) و روغن اسپرم وجود دارد که برای ساختن شمع مورد استفاده قرار می‌گیرد و روغن اسپرم به عنوان گریس یا روغن هم بکار می‌رود. نهنگ اسپرم در آبهای گرم و معتدل بسر می‌برد. نرهای بالغ در بهار به سوی آبهای سردتر شمال یا جنوب شنا می‌کنند، ولی ماده‌ها و نهنگ های جوان بصورت گروهی، در عرضهای جغرافیایی پائین‌تر باقی می‌مانند. نهنگ ها بطور عمده از سرپاور بزرگ تغذیه می‌کنند.

نهنگ عنبر از زیرراستهٔ خاینده‌ئیان (Odontoceti)، خانواده نهنگان عنبر (Physeteridae)، سردهٔ نهنگ عنبر (Physeter) است.
این جانوران معمولاً تا عمق ۱۰۰۰ متری پایین می‌روند و می‌توانند بیش از یک ساعت زیر آب بمانند. نهنگ های عنبر در سده‌های ۱۹ و ۲۰ تا حد انقراض شکار شدند. ماده روغنی به نام عنبر از روده این نهنگ بدست می‌آید که در تهیه عطر مورد استفاده قرار می‌گیرد.
هرمان ملویل در کتابش با نام موبی دیک داستانی درباره صید نهنگ اسپرم نوشته است.

نهنگ سفید

نهنگ سفید یا نهنگ بلوگا (نام علمی: Delphinapterus leucas) تیره ای از نهنگ‌سانان است که در آبهای نزدیک به قطب شمال می‌زید.

نهنگ علفخوار

این پستاندار بزرگ در آبهای کم عمق و لجنزارهای اقیانوس گرم، جایی که علفهای دریایی و پوشش های گیاهی دیگر دریایی فراوان است، زندگی می کند نهنگ علفخوار دارای دهانی خمیده به سمت پایین می باشد. آنها لبهای عضله ای دارند که برای چریدن روی گیاهان دریایی که در کف دریا رشد میکنند، بسیار سازگاری یافته است.آنها حیوانات تنهایی هستند که روی کف دریا می خوابند و هر دو دقیقه یک بار برای تنفس به سطح آب می آیند.

نهنگ آبی

نهنگ آبی بزرگترین پستاندار کره زمین است که وزن آن به 100 تا 150 تن  و طول آن به 25 تا 30 متر میرسد.علت نامگذاری این گونه نهنگ رنگ آبی خاکستری ویژه آن است. قلب بزرگترین نهنگ آبی که تاکنون یافت شده به بزرگی یک خودرو و طول زبان این حیوان به اندازه بدن یک فیل است و همچنین تخمین زده اند که با هوای بازدم این حیوان می توان 2000 بادبادک را باد کرد ! متوسط عمر این جانور 80 سال است و سرعت  شگفت انگیز آن تا 22 کیلو متر می رسد .
بزرگترین پستاندار زمین در سالهای 5 تا 10 زندگی می تواند تولید مثل می کند و هر 2 تا 3 سال یکبار بچه دار می شود دوره بارداری این حیوان 10 تا 12 ماه طول می کشد . نکته جالب این جاست که غذای اصلی بزرگترین حیوان زمین را پلانگتون ها تشکیل می دهند . موجودات ریزی که میلیون ها عدد از آن ها را می توان راحتی در سطل آبی از دریا جای داد. در تمام اقیانوس ها دیده شده در فصل سرما به سمت آبهای گرم تر مهاجرت می کنند . زمانی حدود 250 هزار نهنگ آبی در اقیانوس آبی وجود داشته امروزه تعداد آنها 1300تا 12000 است که رقم به شدت نگران کننده ای است .

به علت سرعت بسیار زیاد این جانور و نیز جثه بزرگش شکار چیان قدیمی نمی توانستند آن را به دام اندازند اما متاسفانه یا اختراع تفنگ های نیزه دار و ساخته شدن کشتی های بزرگ شکار بی رویه نهنگ آبی اغاز شد و تا جایی ادامه یافت که اینک دنیا با خطر انقراض این جانور روبه رو شد . سیر تجاری نهنگ پس از سال 1365 شمسی ممنوع شد. اما فعالان می گویند از ان زمان تا کنون بیش از 20000 نهنگ صید شده که بسیاری از آنها به بهانه های علمی  صورت گرفته است طرفداران محیط زیست و فعالان سازمان ملل متحد پس از تلاشهای فراوان توانسته اند موافقت نامه های را مبنی ممنوعیت صید نهنگ ها به امضاء برسانند که البته موارد مختلفی از تخلف در این زمینه دیده می شود .جالب ترین نکته ای که در مورد این حیوان مطرح است خود کشی آن هاست دانشمندان مطمئن نیستند چرا نهنگ ها خود را به ساحل می کشانند تنها سر نخ از پژوهش  های گروههای طرفداراز محیط  زیست بدست آمده است که معتقدند نوعی امواج  صوتی نهنگ ها را به ساحل می کشاند و موجب مرگ آنها می شود  به گفته دانشمندان مدارک علمی متقاعد کننده فراوانی وجود دارد که نشان می دهد امواج صوتی با شدت بالا و فرکانس متوسط نیروی دریایی کشورها (به ویژه آمریکا که از آنها برای ردیابی زیر در یایی بدون سر و صدا استفاده می کند) می تواند باعث مرگ یا صدمه دیدن نهنگ ها و دیگر گونه های زیست دریایی شود.

آواز نهنگ

نهنگ ها می توانند صداهای گوناگونی را ایجاد کنند که نهنگ های دیگر توان شنیدن آنها را از فواصل دور داشته باشند. نوع صدای نهنگ ها بستگی به صحبت کردن آن برای نر یا ماده ، در خطر بودن ، و یا صحبت کردن عادی در زمینه آب وهوا یا غذا دارد. بررسی های دقیق دانشمندان نشان داده که زبان نهنگ دارای علائم ، اصوات پیشوندی و غیره است که حاکی از ارتباطلات پیچیده آنها می باشد. نهنگ گوژپشت نر برای ماده خود آواز جالبی میخواند که بصورت صفحه ضبط شده و یکی از پرفروش ترین صفحات آوازی می باشد.
درفصل جفت یابی ، نهنگ ها دور هم جمع شده و در یک جشن جالب ، بیش از یک روز کامل آواز میخوانند. یک آواز معمولی آنها حدود ۱۰ تا ۲۰ دقیقه طول میکشد. هر آواز معمولاً دارای ۸ ریتم موسیقی مختلف است که پشت سرهم تکرار میشود. آواز نهنگ ها در طول حیاتشان تغییراتی پیدا میکند.

هر گروه از آنها ‎آواز مخصوص به خود را میخوانند. در ابتدای مراسم جشن و به یاد سال گذشته، آخرین آوازی را که با هم خوانده اند ، یکبار دیگر میخوانند. با پیشرفت فصل جفت یابی ، نهنگ ها روی صداها کار کرده وملودی جدید وویرایش یافته ای را اضافه مینمایند. نهنگ های باله دار صداهائی را تولید میکنند که ممکن است از صدها مایل شنیده شود. در اعماق مشخصی از آب ، صدا بطور طبیعی و معمولی پخش نمیشود. اثرات فشار آب ، درجه حرارت وشوری باعث متراکم وکانالیزه شدن صدا میگردد. اگر نهنگی بتواند از انتهای یکی از کانالهای زیرآبی فریاد بزند ، صدای او قبل از اینکه آنقدر ضعیف شود که توسط نهنگ های دیگری شنیده نشود ، تمامی مسیر اقیانوس ها را خواهد پیمود!

گونه های نهنگ در ایران

در ایران تحقیقات جامعی در مورد تعداد گونه‌های نهنگ سواحل جنوب ایران انجام نگرفته اما بر اساس منابع اینترنتی و سفارشات تحقیقاتی کشورهای عربی به موسسات آمریکایی و انگلیسی با مجموع دلفین‌ها و نهنگ ها که تحت عنوان عمومی پستاداران دریایی نامیده می‌شوند حدود 23 گونه شناسایی شده است.

گردآورنده: دنیاها، دانشنامۀ فارسی | www.donyaha.ir